Πέτρος ο Πελοποννήσιος

Από Musipedia

(Κάτω Κολίνες Αρκαδίας ή Λακωνία, περ. 1730 - Κων/πολις 1777). Διαπρεπής λαμπαδάριος της Μεγάλης του Χριστού Εκκλησίας και μελοποιός (γνωστός και ως Πέτρος ο Λαμπαδάριος). Πρόκειται για τον μέγιστο των μουσ/δασκάλων του 18ου αι. (και ίσως ολόκληρης της μετά την Άλωση εκκλ. Μουσικής Ιστορίας). Το επώνυμό του ήταν πιθανόν Μπαρδάκης και θεωρείται η "4η πηγή" της βυζ. εκκλ. μουσικής (μετά τους: Ιωάννη τον Δαμασκηνό, Κουκ(κ)ουζέλη Ιωάννη και Ιωάννη τον Κλαδά). Η προσφορά του στη διάσωση του βυζ. μέλους της ελληνορθόδοξης λατρείας κρίνεται ως ανεκτίμητη. Διηγούνται ότι μπορούσε να καταγράψει πιστότατα οποιοδήποτε μουσούργημα, αρκεί να το άκουγε μια φορά(!). Γι' αυτό οι Οθωμανοί (στους οποίους ο Πέτρος ήταν γνωστός ως «Πετράκης ο Μέγας»: Petraki-i Kebir) τον ονόμαζαν "χιρσίζ" (κλέφτη). Επ’ αυτού, ο μουσικολόγος ιερέας του 19ου αι. Κυριακός Φιλοξένης αναφέρει το εξής επεισόδιο: Το 1770 έφτασαν στην Κων/πολη από την Περσία 3 Οθωμανοί χανεντέδες φέρνοντας μαζί ένα ανέκδοτο άσμα τους (που το συνέθεταν επί μακρό χρόνο) για να το πρωτοεκτελέσουν ενώπιον του σουλτάνου τη μέρα του Μπαϊραμιού. Το γεγονός θορύβησε και προσέβαλε τους αυλικούς μουσικούς. Έτσι απεφάσισαν να ζητήσουν τις συμβουλές του Πέτρου, που ήταν από τους διαπρεπέστερους γνώστες και της αραβοπερσικής μουσικής, αποκαλούμενος για τούτο "χότζας" (διδάσκαλος). Εκείνος κατέστρωσε την εξής πλεκτάνη. Έβαλε τους δερβίσηδες να προσκαλέσουν τους ξένους σε γεύμα στον Τεκέ (μοναστήρι) του Πέραν και πάνω στο κέφι να τους παρακαλέσουν μαζί με τα συνηθισμένα συμποτικά τραγούδια να ψάλλουν και το καινούργιο τους μουσούργημα. Η παράκληση των δερβίσηδων εισακούστηκε κι αυτό επέτρψε τον κρυμμένο Πέτρο να καταγράψει το έργο (διέθετε βλέπετε δικό του πλήρες σημειογραφικό σύστημα...) και μάλιστα, να το καλλωπίσει, βελτιώνοντάς το(!). Κατόπιν εμφανίστηκε στους φιλοξενουμένους, που προθυμοποιήθηκαν να ξαναπαίξουν το δημιούργημά τους για να το ακούσει και ο διάσημος Έλληνας συνάδελφός τους και "διδάσκαλος των δερβίσηδων". Όταν το έκαναν, ο Πέτρος ισχυρίστηκε θρασύτατα ότι πρόκειται για παλιό δικό του έργο και ότι σίγουρα κάποιος από τους πολλούς μαθητές του (που όντως ήταν διασπαρμένοι στην Αραβία και την Περσία) θα το δίδαξε στους 3 φιλοξενούμενους "χανεντέδες"` προς επιβεβαίωση μάλιστα των ισχυρισμών του, έβγαλε από το θυλάκιο την "παρτιτούρα" και εκτέλεσε το μουσούργημα "κεκαλλωπισμένον πρὸς πανδουρίδα". Οι ξένοι εξεμάνησαν· ο ένας έσπασε την πανδουρίδα, ο δεύτερος εξαπέλυσε οχετό ύβρεων και ο τρίτος ("γινώσκων ὅτι οἱ Γραικοί ἔχουσι γραπτὴν μουσικὴν") όρμησε να κομματιάσει τον "ηχοκλόπο" με το μαχαίρι του. Όλα αυτά έδωσαν στους δερβίσηδες το δικαίωμα να συλλάβουν τους ξένους, να τους δικάσουν και σε λίγες μέρες να τους εξορίσουν ως αγύρτες, διασώζοντας το «πρωτευουσιάνικο γόητρο»...Αυτή η διήγηση είναι επίσης ικανή να δικαιολογήσει το γραφόμενο σε παλαιό βιογραφικό του Πέτρου, ότι για κάποιο διάστημα ουδείς στην Κων/πολη συνέθετε χωρίς την άδειά του(!!). Ο Πέτρος ο Λαμπαδάριος πήρε τα πρώτα μουσικά μαθήματα (κατά την παιδική του ηλικία στη Σμύρνη) από έναν ιερομόναχο Θεοδόσιο. Ατεκμηρίωτες πληροφορίες (που έχουν μάλιστα υιοθετηθεί και από τον Γιάννη Β. Ιωαννίδη σε μυθιστορηματική βιογραφία του Πέτρου) μιλούν για κάποιον Ιωάννη Κρίκο, ο οποίος ήταν τάχα «άρχων πρωτοψάλτης της Μεγάλης του Χριστού Εκκλησίας» στο διάστημα 1700-1727 (για το οποίο ουδέν στοιχείο διαθέτουμε, ούτε καν το όνομά του) και ήταν εκείνος που εντυπωσιάστηκε από τον Πέτρο όταν τον άκουσε στην Πελοπόννησο και τον παρακίνησε να σπουδάσει βυζ. μουσική στην Κων/πολη. Ποιος να ξέρει...Το βέβαιο είναι ότι ο Πέτρος πήγε στην Κων/πολη και πήρε μαθήματα από τον τότε πρωτοψάλτη Ιωάννη Τραπεζούντιο, με τον οποίο συνέψαλλε στη Μ. Εκκλησία ως β' δομέστικος. Μετά τον θάνατο του Ιωάννη, διορίστηκε πρωτοψάλτης ο Δανιήλ, ενώ ο Πέτρος (αντί για α' δομέστικος) έγινε το 1771 (παρά την τάξη) λαμπαδάριος (ενώ ως β' δομέστικος διορίστηκε ο Πέτρος ο Βυζάντιος). Ο λαμπαδάριος Πέτρος ο Πελοποννήσιος, αν και πέθανε πρόωρα στον λοιμό του 1777 (κατά τον Γρ. Στάθη ο λοιμός στην Κων/πολή εμφανίστηκε τον χειμώνα του 1778) ανέδειξε πλείστους λαμπρούς μαθητές (Πέτρο Βυζάντιο, Ανδρέα Σιγηρό, κ.ά.). Εκτός της βυζαντινής, δίδασκε και την τουρκική μουσική (μαρτυρία Fétis) και μάλιστα μαθητής του υπήρξε ο άριστος κάτοχός της, ο Antoine Murat (που ήταν διερμηνέας της πρωσικής πρεσβείας Κων/πόλεως). Δίδαξε επίσης βυζ. μουσική (Παπαδική και Στιχηράριο) και στη "Β' Πατριαρχική Μουσική Σχολή" (βλ. Πατριαρχικές Μουσικές Σχολές). Ο Πέτρος θεωρείται ότι ευεργέτησε και την αρμένικη μουσική, γιατί δίδαξε στον Τερετζούν Χαμπαρτζούμ (Baba Hamparsum Limonciyan) τον πρωτοψάλτη του αρμενικού πατριαρχικού ναού, τον τρόπο γραφής των μουσικών μελών "μεταχειρισθεὶς πρὸς τοῦτο μέθοδον παραλλαγῆς τῶν φθόγγων τῆς μουσικῆς κλίμακος διὰ τῶν σημείων τῆς μαρτυρικῆς ποιότητας τῶν τριῶν γενῶν τῆς ἡμετέρας μουσικῆς τῆς ἀρχαίας μεθόδου. Τὴν τῆς μουσικῆς παραλλαγῆς ἑρμηνείαν διαφυλάττουσιν οἱ Ἀρμένιοι ὡς πολύτιμον κτήμα εἰς τὸ ἐν Κ οντοσκαλίω ἀρμενικὸν πατριαρχείον. Διὰ τῶν εἰρημένων μαρτυριῶν καταγίνονται κατὰ διαδοχὴν οἱ μαθηταὶ τοῦ Χαμπαρτζοῦμ εἰς τὸ ἀπαρτίσαι ἐθνικήν μουσικὴν γραφὴν" (Γ.Ι. Παπαδόπουλος). Την ημέρα της κηδείας του Πέτρου συνέρρευσαν στον Πατριαρχικό Ναό δερβίσηδες από όλους τους τεκέδες της Βασιλεύουσας και ζήτησαν την άδεια από τον τότε Πατριάρχη Νεόφυτο να συνοδεύσουν την εκφορά του μεγάλου καλλιτέχνη, ψάλλοντας τη νεκρώσιμη ωδή κατά τα έθιμά τους (με χρήση πλαγιαύλων). Ο Πατριάρχης δεν τους επέτρεψε μεν να πάρουν ενεργό τελετουργικό μέρος στην εκφορά, όμως μετά τον ενταφιασμό και το επακόλουθο τρισάγιο αφέθηκαν οι δερβίσηδες να περικυκλώσουν τον τάφο του Πέτρου και να τον θρηνήσουν με παθητικότατες αυλωδίες, που εκείνος είχε συνθέσει συχνάζοντας στα λημέρια και τα σπίτια τους (τους μεβλεβί χανέδες). Αναφέρεται μάλιστα ότι κάποιος αρχιδερβίσης κατέβηκε στον τάφο κρατώντας "ως λαμπάδα καιομένην τον πλαγίαυλό του" και αφού τον τοποθέτησε στην αγκαλιά του νεκρού, είπε τουρκικά τα εξής (Γ.Ι. Παπαδόπουλος): "Ὦ μακαρῖτα Διδάσκαλε, λάβε καὶ ἀφ' ἡμῶν τῶν ὀρφανῶν μαθητῶν σου τὸ τελευταῖον τοῦτο δῶρον, ἵνα συμψάλλῃς ᾄσματα δι' αὐτοῦ εἰς τὸν Παράδεισον μετὰ τῶν ἀγγέλων". Ο Πέτρος Πελοποννήσιος μελοποίησε όλη τη σειρά των εγκύκλιων μουσικών μαθημάτων, δηλαδή το σύντομο Στιχηράριο, το Ειρμολόγιο, το Κρατηματάριο, το Οικηματάριο, το αργό Στιχηράριο, την Παπαδική, το Μαθηματάριο ("κατ' ἀναγραμματισμοὺς") και άλλα αναρίθμητα μαθήματα. Συνύφανε δηλαδή αργό και σύντομο Αναστασιματάριο, Ειρμολόγιο καταβασιών και Δοξαστάριο (ή σύντομο Στιχηράριο). Συνέθεσε 3 σειρές αργά χερουβικά και μια σειρά σύντομα, 3 σειρές κοινωνικά των Κυριακών, και μια σειρά κοινωνικά της εβδομάδας, άλλα χερουβικά και κοινωνικά στις δεσποτικές και θεομητορικές εορτές (κατά τους 8 Ήχους), ευλογητάρια (αργά, σύντομα και συντομότερα), πολυελέους, δοξολογίες σύντομες και αργοσύντομες (σε διάφορους Ήχους), πασαπνοάρια αργά του όρθρου (από τα οποία, 3 εκφραστικότατα σε πλάγιο Β'), καλοφωνικούς ειρμούς, κρατήματα και άλλα μουσουργήματα ψαλλόμενα σε κάθε περίπτωση. Το μελοποιητικό του έργο διακρίνεται τόσο για τη λιτότητα στα μέσα μουσικής έκφρασης όσο και για τη μορφολογική αρτιότητα των μελικών διαγραμμάτων του. Μελοποίησε και στίχους κοσμικούς (πάνω από 100 ελλ. τραγούδια της εποχής, όπως το «Τί σκληρότης είναι φως μου», σε ήχο πλάγιο Δ΄, λέγετο-«σεγκιάχ») και συνέθεσε πολυάριθμες τουρκικές μελωδίες (κατά τα μακάμια, τα πεσρέφια, τα σεμαϊά, τα ταξίμια και τους λοιπούς ρυθμούς και τρόπους των Οθωμανών). Ο Θωμάς Αποστολόπουλος (βλ. «Εν χορδαίς») αναφέρει ότι στη Ζάκυνθο υπάρχει ένας ολόκληρος αυτόγραφος κώδικας με «μπεστέδες», «σεμαϊά» και λοιπά κοσμικά μελουργήματα του Πέτρου, ο οποίος επίσης ερμήνευσε στη μέθοδό του μαθήματα πολλών αρχαίων μουσ/δασκάλων, Με την απλούστερη και παραστατικότερη σημειογραφία που επινόησε (βλ. παρασημαντική) μετέγραψε και συντόμευσε τα έργα των προγενεστέρων του, όπως: τα μεγάλα κεκραγάρια του Ιωάννη Δαμασκηνού, τα μεγάλα εωθινά του Ιωάννη του Γλυκέος, τα μεγάλα ανοιξαντάρια διαφόρων δημιουργών, μερικά αργά πασαπνοάρια του Όρθρου, και ορισμένα άλλα μαθήματα του Οικηματαρίου και του Μαθηματαρίου. Η παρασημαντική του αποτελεί τον πρώτο επίσημο σταθμό της βυζ. μουσικής γραφής και το μεταίχμιο μεταξύ της πρώτης στενογραφίας και της σημερινής τελικής εξήγησής της. Όλα τα ώς εδώ εκτεθέντα τείνουν να δικαιώσουν το "βέβηλο" όραμα της παγκόσμιας κατάργησης των πολιτισμικών "φυλετικών διακρίσεων" και να μη χαρακτηρίσουν τον Πέτρο Πελοποννήσιο ως "Μότσαρτ της Ανατολής", αλλά τον εξίσου μουσικό παντοκράτορα και εξίσου ασύγκριτο (μα ασφαλώς μεταγενέστερο) Βόλφγκαγκ Αμαντέους Μότσαρτ ως "Πέτρο Πελοποννήσιο της Δύσης"!... Την ίδια άλλωστε άποψη υποθάλπει και ο Γ.Ι. Παπαδόπουλος όταν, πολλά σοφότερος και διπλωματικότερος ημών, καταλήγει για τον Πελοποννήσιο βάρδο: "Τοιοῦτος ὑπῆρξεν ὁ μέγας οὗτος μουσικὸς τοῦ ΙΗ' αἰῶνος, ὁ κεκτημένος τὴν δύναμιν τοῦ μελοποιεῖν καὶ τὴν δεξιότητα τοῦ γράφειν ἐκ πρώτης ἤ δευτέρας ἀκοῆς τὰ δυσκολώτερα μέλη, καὶ τὴν τέχνην τοῦ κλέπτειν διὰ τῆς γραφῆς τὰ ψαλλόμενα ᾄσματα, καὶ συνελόντι εἰπεῖν, ὁ ὀξυγράφος κάλαμος πάσης ἐκκλησιαστικῆς καὶ ξενικῆς μελοποιΐας". Τέλος, οι ακόλουθοι στίχοι του Ιάκωβου του Πρωτοψάλτη (1788) γράφτηκαν στην ταφόπλακα του Πέτρου, στο Κοινοτάφιο των Ορθοδόξων της Χαρσίας Πύλης (Εγρί-Καπού). Όμως κάποιοι Οθωμανοί γυρολόγοι έκλεψαν την πλάκα, αλλά οι στίχοι έμειναν ευτυχώς αποτυπωμένοι στη μνήμη του Πατριάρχη Κωνστάντιου του Α' του Βυζάντιου (που ήταν τότε 12 ετών), ο οποίος κατόπιν τους ανέφερε στον Θεόδωρο Αριστοκλή κι έτσι έφτασαν σε μας. "Τὴν ἡδύφωνον Μουσικῆς ἀηδόνα, ᾀσματικὸν τέττιγα τῆς Ἐκκλησίας, τὸν Μουσικὸν νοῦν ὅν ἐγνώρισε τέχνη, ἄλλον μελωδὸν Λαμπαδάριον Πέτρον ".

Πηγές

• Τάκης Καλογερόπουλος, Λεξικό της Ελληνικής μουσικής, εκδόσεις Γιαλλελή, 2001