Χρήστου Γιάννης

Από Musipedia

(Ηλιούπολη Καΐρου 1926 - Αθήνα 1970). Από τους κορυφαίους Έλληνες συνθέτες της μεταπολεμικής γενιάς` δημιουργός παγκόσμιας εμβέλειας. Δευτερότοκος γιος του Αιγυπτιώτη βιομήχανου Ελευθερίου Χρήστου (ιδιοκτήτη της σοκολατοποιίας «Ρουαγιάλ») και της ποιήτριας Λιλίκας Ταβερνάρη (κυπριακής καταγωγής, με πολυκύμαντη ζωή και μεταφυσικούς προσανατολισμούς). Εκλεκτό μέλος της ελλ. παροικίας της Αλεξάνδρειας, φοίτησε στο εκεί αγγλικό Δημοτικό σχολείο (1930-38) και στο Κολλέγιο «Βικτόρια» (1938-44). Παράλληλα, η θητεία του στη μουσική άρχισε το 1931, όταν έκανε μαθήματα πιάνου με έναν Ρώσο "εμιγκρέ" (που πιθανώς λεγόταν Πλότνικωφ: [[Λεωτσάκος_Γιώργος|Γ. Λεωτσάκος]]). Συνέχισε με μια Ιταλίδα και (στην αρχή της εφηβείας του) με την περίφημη Τ. Μπαχάουερ (η οποία τον δίδαξε και μουσική θεωρία). Ακολούθησαν σπουδές φιλοσοφίας στην Αγγλία, στο Βασιλικό Κολλέγιο Καίμπριτζ («γλωσσολογική λογική» με τον Λούντβιχ Βίττγκενστάιν και «συμβολική λογική» με τον Μπέρτραντ Ράσσελ). Πήρε το δίπλωμά του το 1948. Συγχρόνως μελετούσε (ιδιωτικά) αντίστιξη και σύνθεση (στο Λέτσγουερθ) με τον μουσικολόγο Χανς Φέρντιναντ Ρέντλιχ. Αργότερα (1947, 1948) παρακολουθούσε μαθήματα σύνθεσης του Βίτο Φράτσι στα θερινά τμήματα της Ακαδημίας «Κιτζιάνα» της Σιένα (Ιταλία). Στη συνέχεια (1949, 1951, 1953) παρακολούθησε τα μαθήματα μουσικής κιν/γραφου του Φραντσέσκο Λαβανίνο (με τον οποίο έκανε και ιδιωτικά μαθήματα στο Γκάβι και στη Ρώμη). Στις αρχές της δεκαετίας του 1950 επέστεψε στην Αλεξάνδρεια και οργάνωσε τεράστια δισκοθήκη και «στούντιο», που του επέτρεψε να αφιερωθεί στη σύνθεση (διατηρώντας ωστόσο τις επαφές του με την Ιταλία). Στις αρχές της δεκαετίας του 1950 έτυχε να συναντήθεί στις Πλάτρες της Κύπρου (όπου μελετούσε σ’ ένα οικογενειακό κτήμα) με τον Μ. Καλομοίρη, ο οποίος εκφράστηκε στον Τύπο με ενθουσιώδη λόγια για το ταλέντο του νεαρού συνθέτη (μη διστάζοντας να διαδηλώσει την πίστη του πως σύντομα όλος ο μουσικός κόσμος θα μιλάει γι’ αυτόν)! Το 1956 παντρεύτηκε την παιδική του φίλη Σία (Θηρεσία) Χωρέμη (απέκτησαν 2 κόρες και έναν γιο). Τον ίδιο χρόνο, σκοτώθηκε σε αυτοκινητικό δυστύχημα ο μεγάλος αδελφός του Έβης (Ευάγγελος) Χρήστου (1922-1956) που ήταν ψυχαναλυτής (μαθητής του Γιουγκ) και κατά καποιον τρόπο δρούσε ως πνευματικός του καθοδηγητής. Αυτό στοίχισε στον συνθέτη μας ανυπολόγιστα, προξενώντας του ανεπούλωτο ψυχικό τραύμα (παρά τις ψυχιατρικές θεραπείες που κατά καιρούς δοκίμασε). Το 1960 εγκαταστάθηκε οριστικά στην Ελλάδα και αφοσιώθηκε στη σύνθεση. Επίσης σχεδίαζε να οικοδομήσει σε κτήμα του στη Χίο τουριστικό συγκρότημα με υπαίθριο θέατρο (για να διοργανώνονται διεθνή φεστιβάλ σύγχρονης μουσικής). Δυστυχώς γι’ αυτόν και την Ελλάδα το σχέδιό του έμεινε στα χαρτιά, γιατί σκοτώθηκε κι αυτός σε αυτοκινητικό δυστύχημα στις 8.11.1970 (ημέρα των γενεθλίων του). Επιστρέφοντας το βράδυ από συνοικιακή ταβέρνα, όπου «το είχε γιορτάσει» με επιστήθιους φίλους, έτυχε να επιβιβαστεί στο μοιραίο αυτοκίνητο, που με οδηγό τη γυναίκα του συντρίφτηκε σε κολώνα (εκείνη υπέκυψε στα τραύματά της 16 μέρες αργότερα). Οι σωζόμενες συνθέσεις του (που βρίσκονται στο αρχείο της «Εταιρείας Φίλων Μουσικής του Γιάννη Χρήστου») ταξινομούνται σε 6 Περιόδους, σύμφωνα με τον ίδιο τον συνθέτη (εξαιρούνται τα λιγοστά πρωτόλεια της «παιδικής» του Περιόδου: 1936-48). Α΄ Περίοδος (1948-53, δωδεκάφθογγο σύστημα προς σειραϊσμό):«Μουσική του Φοίνικα», «1η Συμφωνία», σε 3 Μέρη, για γυναικεία φωνή (τραγουδάει στο μεσαίο Μέρος το ποίημα του Τ.Σ. Έλιοτ «Μάτια που τα είδα πρόσφατα δακρυσμένα») και ορχ. (Γράφτηκε: 1949-50. Α΄ εκτέλεση: Ρόαγιαλ Άλμπερτ Χωλ του Λονδίνου, 29.4.1951, από την υψίφωνο Έληνορ Χούστον και τη New London Orchestra με δ/ντή τον Ά. Σέρμαν. Το έργο δισκογραφήθηκε τότε με τους ίδιους εκτελεστές, αποτελώντας το πρώτο ελλ. κλασικό έργο που αποτυπώθηκε σε δίσκο «μακράς διαρκείας»). «Λατινική Λειτουργία» για χορωδία, χάλκινα και κρουστά (1951. Α' ελλ. εκτ.: «Ρεξ» 26.9.1971, από τη Χορωδία του Παν/μίου Θεσ/νίκης και μέλη του Ελλ. Συγκροτήματος Σύγχρονης Μουσικής υπό τη διεύθυνση του Γ. Μάντακα). Β΄ Περίοδος (1953-58, δωδεκάφθογγο σύστημα προς σειραϊσμό):«Έξι τραγούδια σε ποίηση Τ.Σ. Έλιοτ», «2η Συμφωνία», σε 3 Μέρη. Συμμετέχει χορωδία (που τραγουδάει στο φινάλε τη "Λατινική λειτουργία") και μεγάλη ορχ. (Γράφτηκε: 1956-57. Α’ εκτ.: Ηρώδειο, 4.8.1987, από τη ΣΟ της ΕΡΤ υπό τη δ/νση του Μ. Καρύδη, με δ/ντή χορωδίας τον Α. Κοντογεωργίου). Γ΄ Περίοδος (1959-64, υπερσειραϊκή τεχνική μεγάλων μορφών και εμφάνιση ηλεκτρονικής μουσικής):«Μετατροπές» («Patterns and Permutations») για ορχ. (Γράφτηκε το 1960. Α΄ εκτ.: Αθήνα, 11.3.1963, από την ΚΟΑ με δ/ντή τον Α. Παρίδη), «Τοκκάτα» για πιάνο και ορχ. (Γράφτηκε το 1962. Α’ εκτ.: Δημαρχείο Οξφόρδης, 23.4.1971, από τον πιανίστα Ζωρζ Πλυντερμασέ και τη Βασιλική Φιλαρμονική Ορχ. υπό τη διεύθυνση του Ελυακούμ Σαπάιρα. Εδώ το πιάνο αντιμετωπίζεται ως κρουστό όργανο), Μουσική στον «Προμηθέα δεσμώτη» του Εθνικού Θεάτρου, για φωνές, μαγνητοταινίες και ορχ. (Α' εκτ.: Επίδαυρος, 16.6.1963), «Greece: The inner world» («Ελλάς, ο έσω κόσμος»), Μουσική στον «Αγαμέμνονα» του Εθνικού Θεάτρου, για φωνές και ορχ. (Α εκτ.: Επίδαυρος, 27.6.1965), "Πύρινες γλώσσες" (Ορατόριο της Πεντηκοστής). Δ΄ Περίοδος (1965-66, σύνθεση patterns: «προτύπων», ηλεκτρονική μουσική σε ευρεία έκταση):Μουσική στους «Πέρσες» του "Θεάτρου Τέχνης", για φωνές, μαγνητοταινίες και ορχ. (Α’ εκτ.: Λονδίνο, 20.4.1965), «Μυστήριον» (Ορατόριο σε αρχαία αιγυπτιακά νεκρικά κείμενα), Μουσική για τους "Βατράχους" του «Θεάτρου Τέχνης» για φωνές, μαγνητοταινίες και ορχ. (Α’ εκτ.: Ηρώδειο, 19.7.1966), «Πράξη για 12». Ε΄ Περίοδος (1966-68, ελεύθερη σύνθεση patterns: «προτύπων»):"Η Κυρία με τη Στρυχνίνη" («The Strychnine Lady», βλ. «Κυρία με τη Στρυχνίνη, Η»), "Αναπαράστασις Ι" ("αστρωνκατοιδανυκτερωνομηγυριν"), "Επίκυκλος Ι", «Αναπαράστασις ΙΙΙ» (ο πιανίστας). Επίσης, σ’ αυτή την περίοδο έγραψε μουσική στην κινηματογραφική ταινία «Οιδίπους τύραννος» (από την τραγωδία του Σοφοκλή) που σκηνοθετήθηκε από τον Κρίστοφερ Πλάμμερ και πρωταγωνίστησαν ο Ορσον Ουέλλες, η Λίλλι Πόλμερ. και άλλοι γνωστοί ηθοποιοί (η ταινία προβλήθηκε το 1968). ΣΤ΄ Περίοδος (1968-70, σύστημα «προγραμματισμένων προδιαγραφών» και σύνθεση παραμουσικών «προτύπων»):«Εναντιοδρομία», Μουσική (ηλεκτρονική) για τον «Οιδίποδα τύραννο» του «Θεάτρου Τέχνης» (Α’ εκτέλεση: Λονδίνο, 22.5. 1969), «Επίκυκλος ΙΙ», «Ορέστεια» (μισοτελειωμένη "όπερα" κατά τον Αισχύλο που, σύμφωνα τον [[Λεωτσάκος_Γιώργος|Γ. Λεωτσάκο]], αποτελεί κορύφωμα της δημιουργικής πορείας του Χρήστου και σ’ αυτήν θα ενσωματώνονταν κάποιες από τις Αναπαραστάσεις <δες στη συνέχεια>, σχηματίζοντας γιγαντιαία σκηνική τελετουργία για ηθοποιούς, τραγουδιστές, χορευτές, χορωδία, ορχήστρα, μαγνητοταινίες και φωτιστικά εφέ). Εκτός αυτών, σχεδίασε (από το 1966 και μετά) 120 Αναπαραστάσεις (σκηνικές τελετουργίες-ψυχοδράματα) από τις οποίες 33 τις θεωρούσε τελειωμένες (σύντομα σεμινάρια) αν και έτοιμες για εκτελεση είναι μόνο 2. Τις παραθέτουμε σε μετάφραση (οι πρωτότυποι τίτλοι είναι στην αγγλική): «Ξαναζωντάνεμα ενός συμβάντος», «Λιθοβολισμός Ι», «Το Καράβι», «Περιδιάβαση Ι», «Μικρές Αγγελίες», «Συνέχεια», «Καθαγιασμός του <τρώγειν>», «Ρολόι», «Όνειρο», «Ασπιρίνη», «Μουσική <των νερών>», «Πιάνο Ι», «Διάλεξη Ι», «Διάλεξη ΙΙ», «Λιθοβολισμός ΙΙ», «Πιάνο ΙΙ», «Αναπαράστασις IV» («H μάνα που ουρλιάζει»), «Εγκαίνια Καθιδρύματος», «Προσόδιον», «Πρότυπο», «Πρότυπο και Αντιπρότυπο», «Πιάνο ΙΙΙ», «Νοηματική αποσύνδεση», «Ο θάνατος του Κάλχα», «Της κόψατε τα χέρια;», «Εκκρεμές», «Περιδιάβαση ΙΙ», «Αναπολημένη μουσική», «Πράξη και Μετάπραξη», «Βουβή δράση», «Να δοκιμάσω κι εγώ», «Αμαρτήματα», «Κινώντας τα χέρια μου ασυνήθιστα». Έχουν καταγραφεί (Anne-Martine Lucciano, Κατάλογος Λεωτσάκου) 10 μεγάλα έργα (1953-64) πλήρη ή ημιτελή, χαμένα υπό ανεξακρίβωτες συνθήκες, όπως: το ορατόριο «Ψαλμοί του Δαυίδ» (1953), η όπερα-ορατόριο "Γιλγαμές" (1955-57, στο ομώνυμο ασσυριακό έπος), η τριλογία από σύντομες όπερες «Ο τροχός της ζωής» (1955-57: «Μια μητέρα», «Σαβίτρι», «Ο θρίαμβος του θανάτου»), το ορατόριο «Η σύλληψη της Αγίας Άννας» (1955, για μεσόφωνο, μικτή χορωδία και ορχ.), η «3η Συμφωνία» (1959-62), το «Κοντσέρτο για πιάνο και ορχ.» (1962, πιθανόν το ίδιο έργο με την «Τοκκάτα»), «Τα 12 κλειδιά» (1962, σε μεσαιωνικά κείμενα σχετικά με την αλχη(υ)μεία, για μεσόφωνο και 6 όργανα), «Το πλοίο του θανάτου» (1963, σε κείμενο του Ντ.Χ. Λώρενς, για μεσόφωνο και ορχ.), η 3πρακτη διαστημική όπερα «Η κατάρρευση» (1964, σε λιμπρέτο του συνθέτη), «Η διαθήκη» (1964, σε μεσαιωνικά κείμενα σχετικά με την αλχη(υ)μεία, για μεσόφωνο, φλάουτο, κοντραμπάσο και πιάνο. Πιθανόν να ενσωματώθηκε στην «Κυρία με τη Στρυχνίνη»), κ.λπ. Η προσφορά του Γιάννη Χρήστου στη Μουσική, εκτός από τη Μεθοδολογία της σύγχρονης σύνθεσης, εκτάθηκε και στον τομέα της Σημειογραφίας, τόσο της «συνθετικής» («synthetic») ή της «αναλογικής» («proportionate») όσο και της συμβατικά «μετρημένης» («measured»). Εξόχως σημαντικά θεωρούνται και τα κείμενα που συνοδεύουν τα έργα του, αρχής γενομένης από το «Μυστήριον» (πολλές φορές ο φιλοσοφικός, αισθητικός και τεχνικός του υπομνηματισμός μπορεί να φτάσει τις 500 πυκνογραμμένες σελίδες ανά έργο!). Επίσης, μοναδικό ιστορικό, μουσικολογικό και ψυχαναλυτικό ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα ανέκδοτα ημερολόγιά του (πολλών ετών) και τα λεγόμενα "dream-files", δηλαδή οι καταγραφές των ονείρων του (που εμφανίζονται πλήρως χρονολογημένες και μπορούν να συνδεθούν με τις εμπνεύσεις, τις ψυχολογικές διακυμάνσεις καθώς και τα ποικίλα συμβάντα της εργοβιογραφίας του). Συμπληρωματικά παραθέτουμε τα έργα του που παίχτηκαν σε Α' ελλ. εκτέλεση από την ΚΟΑ: "Συμφωνία αρ. 1" (3.8.1953, Ά. Σέρμαν), "Μουσική του <Φοίνικα>" (12.2.1956, Α. Παρίδης), "Μετατροπές" (παγκόσμια «πρώτη», 11.3.1963, Α. Παρίδης). Ακολούθως αναφέρουμε ορισμένα έργα άλλων συνθετών, που γράφτηκαν στην αείζωη μνήμη του: "Μοιρολόι" (Μ. Αδάμης), "Τα μοιρολόια για τον Γ. Χρήστου" (Θ. Αντωνίου), "Εν πυρί" (Στ. Βασιλειάδης), "Μετάπλασις Β’" (Γ. Ιωαννίδης), "Πένθιμα στη μνήμη του Γ. Χρήστου" (Ν. Μαμαγκάκης), "Lamentations for Jani Christou" (Rich. Felciano), "Panam" (Giacinto Scelsi), "Impromptu" (Γ. Κουρουπός). Το μικρό αυτό απάνθισμα, με το κύρος των ονομάτων που περιέχει, είναι ικανό να δείξει «αφ’ εαυτού» την εκτίμηση και τον θαυμασμό που απελάμβανε ο Χρήστου τόσο από τους συγχρόνους του όσο και από τους μεταγενέστερους συνθέτες. Μετά τον τραγικό θάνατό του, το έργο του (εδραζόμενο σε έναν κόσμο μύθου, έκστασης και μυστικισμού και με ολοένα πιο τελετουργική μετουσίωση της μουσικής σε ιεροτελεστία προβολής γεγονότων της τραγικής καθημερινότητας) έγινε ευρύτατα γνωστό και εκτιμήθηκε διεθνώς τόσο για την πρωτοτυπία και το βάθος των αισθητικών και ηχητικών πραγματώσεών του όσο και για τις «α-νοητές» (non sense) «παραιτήσεις» του από την (γι’ αυτόν) ατελέσφορη δημιουργική προσφορά του πνευματικού ανθρώπου-συνθέτη. Ο Γιάννης Χρήστου, καλλιτέχνης εξαιρετικά καλλιεργημένος και ευαίσθητος, μη βρίσκοντας λύση στο πρόβλημα της ύπαρξης, πίστευε όλο και εντονότερα (όπως άλλωστε εκμυστηρεύτηκε επανειλημμένα στον φίλο του Γ. Λεωτσάκο) ότι «Η μουσική πέθανε. Ο άνθρωπος απέτυχε» («Music is dead. Man has failed»). Έτσι στο μεγαλύτερο μέρος του έργου του (ιδιαίτερα των τελευταίων ετών της ζωής του) δεν διακρίνεται ίχνος αισιοδοξίας ή φευγαλέας έστω απόδρασης από την τραγικότητα. Όμως, με τί μεγαλειώδη διανοητική αξιοπρέπεια, με τί ευρηματική ηχητική πανδαισία (ακόμα και στην πιο απισχνανσμένη λιτότητα μέσων) και με τί ανεπαίσθητο αυτοσαρκασμό «προδιαγράφει» μεθοδικά τα «patterns» των μοναχικών βημάτων του, οδεύοντας προς τη στέψη, που (εκόντα-άκοντα) τον ανέμενε στην Αχερουσία της Σύγχρονης Τέχνης... (Για περισσότερα στοιχεία, δες το βιβλίο της Anna-Martine Lucciano «Γιάννης Χρήστου»--σε πρόλογο, καταλογράφηση έργων, μετάφραση και επιμέλεια Γ. Λεωτσάκου. Επίσης, την εργασία του Γ.Γ. Παπαϊωάννου σε πολυγραφημένη έκδοση του ΕΣΣΥΜ «Ο Γ. Χρήστου και η μεταφυσική της Μουσικής». Ακόμα, σχετικά άρθρα, μελετήματα και λήμματα που έχει γράψει κατα καιρούς ο [[Λεωτσάκος_Γιώργος|Γ. Λεωτσάκος]] σε διάφορα έντυπα και Λεξικά: «Dictionary of Contemporary Music» <John Vinton, editor, εκδ. E.P.Dutton & Co, Inc., Ν. Υόρκη, 1974>, «The New Grove Dictionary of Music and Musicians» <Stanley Sadie, εκδ. Macmillan, Λονδίνο 1980>, «Δελτίο Κριτικής Δισκογραφίας» της «Λέσχης του Δίσκου» <Περίοδος Β’, φύλλο 14-17>, «Παγκόσμια Βιογραφική Εγκυκλοπαίδεια» <«Εκδοτικής Αθηνών>, κ.λπ.).

Πηγές

• Τάκης Καλογερόπουλος, Λεξικό της Ελληνικής μουσικής, εκδόσεις Γιαλλελή, 2001