Κουκουζέλης Ιωάννης

Από Musipedia

Κου(κ)κουζέλης Ιωάννης (Δυρράχιο, περι το 1280 - Άγιο Όρος, περί το 1360). Ο μέγας της μουσικής "μαΐστωρ", ορφανός από παιδί, μπήκε στην Αυτοκρατορική Σχολή της Κων/πολης, όπου αρίστευσε. Επίσης μαθήτευσε στη Βασιλική Μουσική Σχολή, με δάσκαλο τον γνωστό μελωδό Ιωάννη τον Γλυκύ. Ήταν όμως πάμπτωχος και όταν τον ρωτούσαν τί τρώει, απαντούσε: --"κουκκία και ζέλια (χόρτα)"· έτσι απέκτησε το επώνυμό του. Λόγω υπέροχης φωνής, προσλήφθηκε και στη βασιλική Μουσική Σχολή πετυχαίνοντας εξαιρετικές επιδόσεις και προκαλώντας την εύνοια τόσο του αυτοκράτορα όσο και πολλών αρχόντων. Ενώ όμως απελάμβανε στο παλάτι όλα τα αγαθά και τον προόριζαν για μεγάλα αξιώματα, δραπέτευσε (παίρνοντας μόνο το ραβδί του) και κατέφυγε στη Μονή της Μέγιστης Λαύρας στον Άθω. Όταν ο θυρωρός της Μονής τον ρώτησε ποιος είναι και τί θέλει, απάντησε ότι είναι τσοπάνος που επιθυμεί το μοναχικό Σχήμα· και όταν ο θυρωρός είπε ότι είναι πολύ νέος και δεν θα τον δεχτούν, εκείνος χρησιμοποίησε το στίχο από τους θρηνους του ιερεμία "Ἀγαθὸν ἀνδρί, ὅταν ἄρῃ ζυγὸν ἐν τῇ νεότητα αὐτοῦ". Ο Ιωάννης έμεινε επί αρκετό χρόνο άγνωστος στον Άθω βόσκοντας τα πρόβατα της Μονής, ενώ μάταια ο αυτοκράτορας τον αναζητούσε παντού. Τελικά κάποιος ερημίτης άκουσε τυχαία τον "ηδύφωνο" να ψάλλει και το είπε στον ηγούμενο. Εκείνος ταξίδεψε ώς τη βασιλεύουσα για να ενημερώσει τον αυτοκράτορα, που όμως δεν θέλησε να διαταράξει τον αναχωρητή. Έκτοτε ο Ιωάννης ζούσε σ' ένα κελί στη Λαύρα, ψάλλοντας και συνθέτοντας. Μετά τον θάνατό του ο περιώνυμος μουσικός κατατάχτηκε στους αγίους της Ορθόδοξης Εκκλησίας (εορτάζεται την 1η Οκτωβρίου). Ο πιο παλιός κώδικας με τον "βίο" του είναι ο υπ. αρ. 46 (1550) της Μονής Βλατάδων στη Θεσ/νίκη. Εκεί αναφέρεται ότι έκτισε την εκκλησία των Αγίων Αρχαγγέλων, όπου και τάφηκε. Στα έργα του περιλαμβάνεται και σύγγραμμα περί μουσικής τέχνης, με πλήρη επιγραφή: "Τέχνη ψαλτικὴ καὶ σημάδια ψαλτικὰ μετὰ πάσης χειρονομίας καὶ συνθέσεως ποιηθέντα παρὰ Μαΐστορος Ἰωάννου Κουκουζέλη". Έγραψε και βιβλίο με μουσικά σημάδια, που περιέχει εκκλ. άσματα και φέρει την επιγραφή: "Βιβλίον σὺν Θεῷ ἁγίῳ περιέχον τὴν ἅπασαν ἀκολουθίαν τῆς ἐκκλησιαστικῆς τάξεως συνταχθεῖσα παρὰ τοῦ Μαΐστορος κυροῦ Ἰωάννου Κουκουζέλη (αρχή) Δεῦτε προσκυνήσωμεν, κ.λπ.". Ο Gerbert (που εξέδωσε και ορισμένα αποσπάσματα από τα συγγράμματα του Κουκουζέλη) παραθέτει και αντίγραφο στιχηρού, που είναι μελοποιημένο σύμφωνα με το σύστημα των αγκιστροειδών σημείων του έξοχου μουσικού. Ως γνωστόν. ο Κουκουζέλης ασχολήθηκε και με την πλοκή των μουσικών σημείων. Έτσι σ' αυτόν, το ουράνισμα συνίσταται από 26 απλά σημεία (γι' αυτό και αναγκάζεται σε ορισμένες περιπτώσεις να δίνει σύντομες ερμηνείες). Πάντως απλοποίησε σε ικανό βαθμό τη μουσική σημειογραφία του Ιωάννου Δαμασκηνού. Ακόμα, επινόησε και τον "Μέγιστο κυκλικό Τροχό" της Μουσικής (που περιβάλλεται από 4 μικρότερους Τροχούς, καθένας από τους οποίους παριστάνει με μαρτυρίες την πλάγια πτώση κάθε πλάγιου `Ηχου προς τον κύριο Ήχο του). Έτσι οι 8 Ήχοι παραβάλλονται προς τους 8 Ήχους (τρόπους) των αρχαίων Ελλήνων. Υπάρχουν μάλιστα (πάνω και κάτω από τους μικρότερους Τροχούς) τα ονόματα των κύριων και πλάγιων `Ηχων ολογράφως: δώριος, λύδιος, φρύγιος, μιξολύδιος, υποδώριος, υπολύδιος, υποφρύγιος, υπομιξολύδιος. Ως μελωδός ο Κουκουζέλης μελοποίησε ύμνους, πολυελέους, καλοφωνικούς ειρμούς, πασαπνοάρια, και άλλα. Συνέθεσε επίσης μια σειρά σύντομων και μια σειρά εκτεταμένων έντεχνων Χερουβικών (από τα οποία σώζεται το "Πλατιανό", σε πλάγιο Β'), ένα κοινωνικό "Αἰνεῖτε" (σε πλάγιο Α'), ένα "Γεύσασθε" (σε πλάγιο Α'), τα μεγάλα και έντεχνα ανοιξαντάρια, το αργό "Μακάριος ἀνήρ", το στην αρτοκλασία "Χαῖρε κεχαριτωμένη" (με αναγραμματισμό, σε Ήχο Α' τετράφωνο), αλληλουάρια (σε Ήχο Α' και πλάγιο Α'), το "Ἄνωθεν οἱ Προφῆται", "Τὸν δεσπότην καὶ ἀρχιερέα", και άλλα πολλά. Ο Κουκουζέλης είναι ο δημιουργός και του λεγόμενου "Μεγάλου Ίσου" της Παπαδικής, που βρίσκεται στις παλιές Παπαδικές και μετατονίστηκε τόσο από τον Πέτρο τον Πελοποννήσιο στη μέθοδό του, όσο και από τους "3 διδασκάλους" στο Νέο σύστημα. [Βλ. και Γ. Παπαδόπουλου "Συμβολαί εις την ιστορίαν της παρ' ημίν εκκλησιαστικής μουσικής" (Αθήναι 1890) 261 κ.εξ.].

Υπάρχει και ομόνυμο βιογραφικό μυθιστόρημα (1957) του Γ.Μ.Πολιτάρχη. Αναφέρεται στο βίο και τις δραματικές περιπέτειες του μεγάλου "μαϊστορος".

Πηγές

• Τάκης Καλογερόπουλος, Λεξικό της Ελληνικής μουσικής, εκδόσεις Γιαλλελή, 2001